Os inocentes: un libro, dúas citas

Este poema está noutro poema.
María do Cebreiro
Non queres que o poema te coñeza (2004)

Este poema está neste poema.

María do Cebreiro
Os hemisferios (2006)

Se hai poetas que citan a mans cheas coa única finalidade de prestixiaren o que escriben, María do Cebreiro é autora doutra pasta. Os inocentes vén reafirmar o apego da poeta a non establecer xerarquías entre o texto que cita e o que compón, talvez porque á escolla deste determinado fragmento (deste libro e deste autor) lle outorgue as mesmas dimensións ca o do proceso creativo propiamente dito. E así é, que nela non hai nunca referencia baleira, referencia, digámoslle, art decó. Os inocentes ábrese e péchase con cadansúa cita e un pensa que se se decidise prescindir dalgunha delas o libro ficaría igual de coxo ca varrendo os poemas que circulan polo medio.

Quixera comezar reparando na cita final, pois semella que todo o libro fose escrito para desmentila. Asínaa Heidegger, nin menos nin máis. Heidegger, como se sabe, é o principal e máis equivocado dos hemeneutas de Hölderlin e María decidiu recoller precisamente un fragmento da sentenza primeira de Hölderlin e a esencia da poesía, que remata dun xeito, cando menos, rechamante: “A poesía é ineficaz e inofensiva. Que pode haber menos perigoso que a linguaxe?”.

Basta coñecer un pouco a obra de María para sabermos de antemán que ou ben decidiu entoar o mea culpa e dar un xiro radical a todo o discurso de seus anos ou ben a usa cunha finalidade retranqueira. Desde logo, a linguaxe bailando dentro da carne que nos presenta nun dos poemas dificilmente encaixa nesa dimensión inocua que Heidegger quixo para ela. Coido que neste punto hai que valorar a posición ético-estética da autora contra as chamadas “poéticas da comunicación”, o cal a afasta inexorablemente do miolo da poesía dos 90. Para María do Cebreiro a poesía non é un xeito diferente e fermoso de comunicar, senón unha vía de acceso ao coñecemento, e de aí que os seus poemas tendan ao aforismo e adquiran a forma da reflexión e da pregunta.

Dalgún xeito, escribimos para que o libro nos fale, di, e un imaxina a poeta asistindo pampa ás descubertas que lle revela o libro que asinou, igualiño que se se tratase dunha lectora máis. Na súa concepción, daquela, o poeta non sería creador, senón apenas a canle para algo que desexa e pode ser dito no idioma. Contra a posmodernidade, a autora revaloriza o concepto de verdade e sitúa a poesía ao seu carón, senón revelándoa en forma de palabras, si facendo as preguntas capaces de mover os marcos do noso acceso á realidade. Bater na porta do mundo para que non durma.

Poesía que desatende a eternidade e olla o mundo pasar, poesía, por tanto, histórica: temporal. Dinos María que nós somos os inocentes, non por sermos necesariamente bondadosos, senón máis ben por definirnos a nosa situación de impotencia. A fórmula exacta do que supón vivir cos ollos abertos estes violentos anos dez.

A cita que abre Os inocentes, un fragmento do Diario de Roché, funciona no conxunto como unha sorte de nota mental que nos recorda: ollo, non vos despistedes, este libro é un libro sobre o amor. E así semella concibido, como un diálogo co amante que foi e xa non é, pensado desde a lucidez que proporciona a distancia, o tempo. Penso, e podo equivocarme, que a chave de acceso ao amoroso que aquí se nos propón é de matriz lacaniana. Amar, dicía Lacan, é dar o que non se ten a alguén que non o é. María fainos intelixibles as palabras do francés en tres versos memorables: Aprende que ninguén / nos dará nunca o que buscamos / e que esa fenda é o único que temos para dar.

Había que facelo. Falar do amor a través da poesía sen a exposición sentimental que caracterizara o lirismo. Por iso neste libro hai algo novo que vai cos tempos. E por iso cumpría que se escribise. Hai que celebralo. 

«Señoras do pasado» en catalán

Versión catalá dun dos poemas máis celebrados de Xosé Luís Méndez Ferrín, pertencente a aquel libro que mudou para sempre o rumbo da literatura galega contemporánea. O tradutor: Adrià Targa.  

SENYORES DEL PASSAT

Mon prince on a les dam’s du temps jadis qu’on peut

Georges Brassens

I us vaig estimar totes amb molta de tristesa

les que ràpidament vàreu ser jo (una mica).

Una llum en els llocs de l’estremiment

i les tardes com rodes de bronze, interminables.

Poderosos matins de renaixença i ulls en terra, d’amor obtingut.

I us vaig estimar totes amb molta escassetat,

perquè a les meves esquerdes hi caben eriçons i sofrir és amor

i no res per al temps que mata els eriçons.

I us vaig estimar (estimant-me) com un riu que anés

dels meus ulls a vosaltres, les tingudes i perdudes,

limítrofes de l’amor, oblidades per sempre.

I us vaig estimar de debò, i quasi no us vaig estimar

entre tant d’artefacte, contrucció, mala pedra,

que ens té envescats

en les coses, com lents navilis que llisquen mansament.

Clamo per vosaltres, noms amb prou feines tatuats

en la buidor i en el fum, i reclamo aquest espai

que vau deixar i que tal vegada és globus (de foc i desesper).

Senyores del passat, dames investigades a través dels ensomnis

sobre nítids cavalls, immòbils en la tardor d’antany,

fins i tot sense brisa,

merci per un crepuscle, o potser algun petó,

o bé pels poderosos alçaments de la sang,

o per somriures líquids a frec de la magnòlia.

Us vaig estimar lleu, i tanmateix vau ser

capaces de la captura d’un tros de la meva ombra,

i jo vaig quedar en menys.

Inútil aquesta mirada per damunt del temps que m’atorga silenci,

escates, runes, cendra, esteles meves.

Us vaig estimar com qui fuig, oh amigues d’abans d’ahir,

espantós mirall meu en aquest vespre que venç.

By natural piety

Deixo aquí a miña versión en galego dun dos poemas máis celebrados de Gabriel Ferrater, tirado do volume completo da súa obra poética, As donas e os días (1968). Dedícolla a Adrià Targa, que supervisou a tradución e soubo introducirme no universo do poeta coa gula dun admirador entregado. Velaí:

By natural piety

Obra do único instante, este fugaz

quiliedro diamantino: a luz

sobre a túa cabeza de pouco cabelo? Non. Lento

para construírse, e esixente, con intensa

finalidade. Empeños dos días, noites

de confiado esquecemento, moitos reinicios

por carreiros que soben cara ao albor,

e cálidos recháns dos mediodías,

e pescozos de fría angustia nos atardeceres

enleados de atallos. O teu corpo

subiu ata aquí.

                           Quero que agora me leves

abaixo. Quero que me amoses os lugares

que portas na memoria e che contan

como fuches nacendo. Guíame aos cachóns

onde aprendiches a nadar, ás furnas

que se irisan de febre dunhas augas

onde ti te mergullaches. Vaiamos perdernos

polos bosques de carballos baixos dos teus

primeiros medos. Sigamos a estrada

pola que te facían ir en bici á vila

a mercar pan para os hóspedes imprevistos.

Xa estamos na intersección onde agardabas

o autobús de regreso a Barcelona.

Subamos. Deixaranos no bar suburbano

cheo de artificios importantes: o prisma

de vidro longo entregábache chicles,

a báscula marcábache o tributo

de cada verán. Dentro da cidade, procuramos

o barrio das cousas que agora son

corpúsculos de instinto teu e son aínda

cousas que eu podo ver. Descúbreme

o escaparate prodixioso de botellas

de facetas difíciles, que eran soños

severos e dúctiles á vez, como augurios

de cando poderías atinxir a túa

retraída e total natureza feminina.

Tomemos aquí un vaso de leite. Ou prefires

un xeado de moitos pisos ou algún líquido

de densa cor edénica, como as pernas

azuis e vermellas destas mozas

que te suceden? Saíron, como ti

saías, do portal revertido

de luz da inocente maxia negra.

A pé, e amodiño, imos subindo

cara ás rúas onde agora non pasan

máis ca figuras túas, as máis íntimas.

Péchanse as contras. A pouca luz

que aínda hai témola toda

para nós, e imos cercando muros

sen farois, que se abren coma un mar

vermello de ladrillos, e cheira a fondo

de mar, de fumes podres e, de súpeto,

a exhalación verde dun piñeiro fresco.

Dáme a man. Fai ver que che dá medo

volver atrás, cruzar de novo

a porta do colexio e retomar

a estupefacción dos xogos antigos

baixo estes piñeiros fóra do tempo, debaixo

do tempo. Será un momento moi breve. É un

momento, e xa esgaza, como a seda

deslucida que tapiza un sofá vello.

Non podes perderte máis aquí. Dáme a man

que é a obra boa do pasado, que es ti.

Un poema de Antón Blanco

O momento en que un toma conciencia de que deixou de pertencer á canteira da poesía galega porque outr@s veñen detrás, coa forza de Antón Blanco (Carril, Vilagarcía de Arousa, 1996), que asina este poema en diálogo con aqueloutro de Crac.

Como chagas as mapoulas do Somme

as que descobren o rastro

e negan a cegueira.

Querería por isto falar acerca dun ollo anterior ao bombardeo. Un ollo inocente

que se abre un bo día e contempla a desfeita. Un ollo que viu.

O da pupila arrasada. O da derrota.
Gonzalo Hermo

Así sacodes brazos e pernas

coma un rebordar de cunchas doentes

e todo ante o corpo-que-escintilea

figuras mercantís

rotando sobor do cráter.

Namentres

a nai compra incubadoras

eléctricas

instálaas no grande salón da parte baixa

trátase dun enormísimo cráter

nel

vivaces denosiñas invaden a taiga

(cercanía

centímetro

corenta-e-dous-catorce)

desdebuxándote.

Veus confluents

Mireu-me bé, sóc jo:

poema que ara escau

o que redola

que agafes o esmicoles

i a una altra cosa…

Mirádeme ben, son eu:

poema que agora se axeita

ou que arrola

que apañas ou esfarelas

e a outra cousa…

Susanna Lliberós: la calma, la empatia, la certesa

Som al paradís.

Però ningú no ha vist

la deessa blanca

Estamos no paraíso.

Pero ninguén viu

a deusa branca

Sebastià Perelló: la llum en la mirada, la saviessa en el vers

“na lingua das bestas

señor

nesa lingua

escribo”

“en la llengua de les bèsties

senyor

en aquesta llengua

escric”

Chus Pato: tota la potència d'un idioma, el mestratge

Aquesta és o no és

la qüestió: ens arrisquem a fer-nos grans

per acabar de comprovar que ens hem

equivocat?

Esta é ou non é

a cuestión: arriscámonos a medrar

para acabar de comprobar que nos

equivocamos?

Adrià Targa: la genialitat i la tendressa

estrela coa túa lingua na semente do abismo

é dicir

rompe a falar

pica amb la teva llengua a la llavor de l’abisme

és a dir

posa’t a parlar

Estíbaliz Espinosa: la delicadesa, la bondat, el talent

Todo foi ben arroupad@s por Mireia, que nos sostiña, coidados por Dolors, que puña orde no caos.

Dirixidos por Albert, iluminados por Menchero.

Rompendo o nome do ciclo, as voces, finalmente, confluíron

Memorial e danza, de Francisco Cortegoso

«O triunfo do ego é o triunfo da poesía», anunciaba onte un medio dixital para celebrar a chegada do primeiro libro de poemas dunha escritora española nova, Irene X. A xulgar pola experiencia desta rapaza, que tiña colocados 4.000 exemplares antes de que o libro saíra do prelo, a fórmula do éxito parece clara: o poeta novo ha de se converter en personaxe de culto e o poema na vía de acceso á súa vida privada. Noutras palabras, becoming Miley Cyrus e que o libro sexa a Super Pop.

Pois ben, quixera eu aquí saudar a estrea literaria de Francisco Cortegoso, Premio Nacional de Poesía Xosemaría Pérez Parallé 2013, xustamente co lema contrario: «A morte do ego é a vitoria do poema». Probablemente Memorial e danza non chegue ás cotas de mercado da tal Irene X, mais el si pode alcumarse orgullosamente de novo.

Penso eu que se existe a posibilidade dunha post-poesía, dun discurso poético que vaia alén das estremas do lírico, Memorial e danza se situaría aí, abrindo camiño con brazada firme, tan segura que pode sorprender a quen ignore o traballo de Fran coa escritura desde hai tempo. Non hai neste libro un incipit; antes ben, atoparemos unha manchea de versos que evocan un final, a meta dunha viaxe a través das posibilidades e límites do poema. O resultado de anos de procura e reflexión, ensaio e erro, escrita e lectura, labor. Memorial e danza é un libro de madurez, por moito que a man que o escribiu non chegue aos trinta anos.

A enunciación pasa a un segundo plano. Non importa aquí quen é o eu que fala (cando o hai), tampouco a quen se dirixe. A pregunta pola voz, central na reflexión sobre o poema desde o Romantismo, deixa de ter sentido. O suxeito esvaece ao tempo que comparece o poema, na súa maxestade, coa potencia dun corpo. 

Coido que a proposta que subxace en Memorial e danza asenta, esencialmente, en negar a mímese. Leo no libro e aprendo a lección: un poema non re-presenta, non volve presentar o que xa é. É. Deste xeito, convén non sucumbir á tentación da parábola. Onde Francisco escribe rosa, corazón e xardín léase rosa, corazón, xardín. Non hai símbolo – nada que no texto remita alén de si. E, no entanto, o poema fala de nós nun sentido que transcende a visión de curto alcance, o anecdotario do estar-aquí, agora. A poesía foi visión e pode volver selo. Hölderlin, Celan, Chus Pato. Escoller ben os mestres tamén é sinónimo de talento literario.

 Memorial e danza non fai concesións. Como Oriana Méndez, Daniel Salgado ou María do Cebreiro, Cortegoso é poeta que refuga dos excesos sentimentais, talvez consciente de que tal recurso opera na dirección de conquistar pola vía fácil a aprobación do lector medio. Poeta de técnica, de cabeza, que escribe escoitando o ritmo do corazón, pero non sacumbe ao seu embate cando comeza a latexar demasiado forte. Quere dicir e di. Melodía e palabra ata dar na fórmula precisa, aquela que o poema revela no seu estilo artesanal, de manufactura.

Memorial, porque un poema é economía da memoria, que dixera Derrida, escritura e recordo. Danza, que tamén valería dicir o movemento, a acción, o corpo humano avanzando contra o transcendente, contra o absoluto. Nin máis nin menos. 

Fran escribe:

É sorprendente

non a noticia circundante para cubrir

a imaxe dun furacán atravesando América Central

ou o Caribe,

mais a compracencia con que o vento

vindo do Norte este día de xullo

trata as pólas do plátano nun xardín de Europa;

e non o voo dunha gacela sobre os campos etíopes

atravesado na boca dun guepardo;

e non a portada de National Geographic

testemuñando o cultivo de arroz nas montañas de Indochina

tras o ciclo do Monzón;

e nunca o tempo achegado do Imperio Macedonio

porque eles xa contemplaban este ceo nocturno;

porque hoxe me inquieta

só este compasado movemento

sen retorno.

Hoxe, ás 21:30, en Fene, dámoslle a benvida. Presenta: Antón Lopo. 

O novo dos Ataque Escampe

Talvez lles estea a facer un feo, e probablemente meta a zoca en máis dun verso, pero decidinme a publicar a letra de “Arder”, adianto do novo disco dos Ataque Escampe, antes ca eles. Fágoo porque me parece boa e deixo constancia de que cando a escoitei por vez primeira me viñeron á cabeza os versos que pechan Os hemisferios, de María do Cebreiro. Non falo de intertextualidade (moito menos de plaxio); os textos non teñen nada que ver entre si. Pero supoño que conectan comigo neste momento e a memoria ás veces ten estas cousas.

Aquí o videoclip: http://vimeo.com/93074157#at=0

Estou tranquila porque vou morrer

non sei se aquí, non sei se o mes que vén

igual que o que canta

igual que os que escoitan.

Parece triste pero non o é

de feito riste cando o pensas ben

das medias que rompen

das leis que preparan

do reloxo biolóxico

e por que pos esa cara?

Se eu quero entender

sen lume na man

as cousas que arden

e as que ficarán

que hora vai ser?

Alexanderplatz

facémosche plas, plas, plas.

Coa bici estática da túa nai

e as guías prácticas do que non hai

pasamos a tarde

en total liberdade

Quérote ben pero xa se verá

se o noso amor será internacional

por países varios

doerán os ovarios

as miñas ideas

e a puta bandeira

se eu quero entender

sen lume na man

as cousas que arden

e as que ficarán

aparecerán

por riba de min

as letras de fin, fin, fin