Os
teóricos da escola de Santiago veñen falando desde hai algún tempo de dúas
disposicións ou habitus, na terminoloxía de Bourdieu, que compiten por
monopolizar o capital do campo literario: unha disposición lírica e unha
disposición non lírica. De acordo con Arturo Casas, o habitus non lírico
recolle todas aquelas prácticas poéticas que presupoñen a refutación da chamada
actitude lírica, entendida esta como a construción dun suxeito
discursivo que dá conta dunha subxectividade ligada á doxa romántica. Os discursos non líricos son necesariamente heteroxéneos,
xa que se caracterizan á negativa, pero poden ser perspectivados como unidade
na medida en que funcionan no seu conxunto como contrapeso dos líricos. En
termos de Foucault, o discurso lírico sería a potentia ou forza
hexemónica, mentres que o non lírico desempeñaría o papel de potestas, a
contra-forza que resiste e nivela o influxo da forza dominante.
Pois
ben, a miña idea sobre o estado actual da poesía galega é que a potestas
está en condicións de darlle a volta á relación de poder e tornarse potentia.
Tomando como referencia a produción poética galega a partir do ano 2000, ano no
que, non por acaso, Chus Pato lanzaba un clamoroso «adeus á lírica», percibo cada vez máis tentativas de ensaiar
fórmulas non líricas para o poema. Digo tentativas porque nalgunhas
ocasións os resultados son tímidos, ou inseguros, e isto explícase pola presenza
dunha tradición monopolizada ata tal punto polo habitus lírico que este
chegou a confundirse coa esencia mesma do poético. No entanto, si parece claro
que existe un certo cansazo das formas de escrita vertebradas en torno ao mundo
interior dun eu que facilmente puidese confundirse co poeta mesmo e, por
conseguinte, unha estratexia encamiñada a remarcar as fronteiras entre a voz do
poema e a voz do poeta.
Ollo,
con isto non quero dicir que o salto ao non lírico se salve mediante un cambio
pronominal. De feito, existen poéticas perfectamente líricas que se expresan
desde un nós. Da mesma maneira, o uso
da primeira persoa non implica que o resultado sexa lírico de seu e, de feito,
moitos textos nos que estou pensando constrúense deste xeito. A diferenza radica
en que na poesía non lírica ese eu dá
conta do poema, non é o poema. O texto despraza «a centralidade enunciativa e
enunciada do suxeito», o reflexo dunha «sentimentalidade vinculada ao
coñecemento» – son palabras de Casas.
Cabe aquí a contaminación discursiva, coa entrada de modalidades neo-épicas ou
epizantes, dramáticas e ensaísticas, e aínda das non literarias, pero moitas
veces son poemas onde o eu simplemente
se esforza por levantar a vista do embigo.
Adopte
a forma que adoptar, a emerxencia de poéticas non líricas ten as súas
implicacións. Por unha banda, revela unha negativa a asumir a máxima posmoderna
segundo a cal é imposible saír dos esquemas pautados pola tradición (aquilo que
Vattimo chamaba «a fin da era da superación») e, consecuentemente, a
actualización da noción de vangarda,
non na dirección de recuperar as vellas vangardas históricas, senón como
confianza en que a historia, tamén para a poesía, non morreu coa caída do muro
de Berlín. Por outra, representa unha posibilidade de intervención no espazo
socio-político (se é que tal acción é aínda posible a través do poema), na
medida en que, ao sacar o xénero da dimensión autorreferencial, se facilita a posta
en marcha de análises críticas da realidade non niveladas polo recurso ao singular
e ao emocional.
É
dicir, a hipótese que lanzo aquí é que a proxección de poéticas non líricas en
Galicia pode estar en consonancia cunha toma de conciencia e un querer
posicionarse a respecto da realidade por parte dos autores que as poñen en práctica.
Talvez sexa activada por poetas que se saben e se recoñecen como suxeitos
históricos, perfectamente transidos polo seu espazo e o seu tempo. Non hai
maneira de escapar destas coordenadas, non se pode escribir desde fóra,
por moito que se nos repita que a poesía é a arte do transcendente e o poeta, a
poeta, unha especie de ente atemporal que comunica as esencias do humano. Falando
desta cuestión con Francisco Cortegoso, dicíame el que o escritor é un «conservador
do seu tempo». Pode fantasiar coa idea de que escribe sen pai, sen tempo e sen
patria, pero a súa produción deixará igualmente rexistro de quen é seu pai, cal
o seu tempo e onde a súa patria.
Ora
ben, isto non quere dicir que a práctica lírica e a vontade de artellar un
discurso de resistencia sexan incompatibles. Por poñer un exemplo, as poéticas
feministas continúan a articularse en boa medida valéndose dunha actitude lírica,
é dicir, construíndo un suxeito poético feminino que, mediante a expresión dunha
subxectividade liberadora, vén entrar en concorrencia co réxime simbólico do
patriarcado. Hai moitos outros exemplos, e a tradición literaria galega pode
fornecérnolos sen ter que rabuñar de máis. Aí esta Rosalía, sen ir máis lonxe.
En
todo caso, sexa mediante a configuración de discursos non líricos, sexa
mediante discursos líricos, os elementos repertoriais da recente poesía galega
dan a entender que os produtores, incluídos os poetas que se incorporan á
actividade literaria no último decenio, non esquecen nin queren esquecen a
condición subalterna da cultura da que agroman e cúmprense así a pauta sinalada
por González-Millán segundo a cal os autores de literaturas periféricas
móstranse máis receptivos a subverter as tradicións discursivas dos xéneros
literarios, que son percibidos desta volta como dispositivos de poder que
vehiculan unha tradición repertorial que terma do statu quo.
Isto
é especialmente visible se o comparamos coas modalidades de poesía que se
practican hoxe nos grandes centros de cultura. Ultimamente estiven atento ao
que están escribindo poetas novos dos Estados Unidos. Non hai dúbida de que a
miña visión do asunto é necesariamente incompleta, máxime cando parte da
lectura de antoloxías e panoramas, pero a impresión que extraio é que estes autores
mozos proxectan suxeitos poéticos que reflicten a súa percepción ante
experiencias cotidianas que se viven como cruciais para a autoformación persoal
ou ben reivindican aquelas escritas que senten como próximas, pero non por vía
do intertexto, é dicir, mediante o diálogo con eses textos de referencia, senón
sinxelamente como catálogo de predileccións, como inventario de fetiches. O
cambio verdadeiro que eu detecto nos seus discursos a respecto de, por exemplo,
os confesionalistas dos anos 50 e 60, é que, por primeira vez, interesa máis o
efecto que o texto produce nos lectores, a imaxe que se proxecta da propia
poética, que a poética en si mesma. Interesa a superficie, talvez porque a
cultura da imaxe fixo o seu traballo ou ben porque se chegou á conclusión de
que calquera tentativa de significación está abocada ao fracaso.
Isto
é, a lírica predomina con clareza, mesmo que sexa modulada polo humor, e,
ademais, trátase de lírica á que se lle poderían aplicar boa parte dos trazos característicos que Alberto Lema fixaba a semana pasada neste mesmo encontro
para a novela posmoderna: predominio dunha primeira persoa que carece de
identidade colectiva, preponderancia da ironía, presentismo ou ausencia de
profundidade histórica, renuncia ao proxecto que representaron as vangardas,
ausencia de conflito de clases, etc.
En
Galicia comezan a albiscarse retallos de poéticas máis ou menos afíns, pero, se
atendemos á obra dos poetas que foron aparecendo dun tempo a esta parte, xusto
é dicir que andan noutra cousa. E digo eu que a barbarie coa que nos obrigan a
tragar a diario algo terá que ver con isto.
Ocórreseme,
mesmo, que a vangarda ben puidese estar aquí, a este lado do mapa, onde cada
vez é máis xeral a sensación de que a posmodernidade, tamén a posmodernidade
estética, foi un mal soño que cómpre esquecer. Mentres tanto, nas capitais do imperio
algúns continuarán a escribir poemas convencidos de que a realidade é un texto
e que nada máis importa.
A
precariedade conta coa vantaxe de que serve para manter os ollos abertos. Algo
bo tiña que ter.
Discurso lido o pasado 3 de
outubro na Facultade de Filoloxía e Tradución da Universidade de Vigo no marco do
VIII Ciclo de Mesas Redondas «Escritores/as na Universidade», organizado pola
AELG e coordinado por Xina Vega. Na mesa estabamos presentes Xabier Xil Xardón, que actuou en calidade de presentador, Berta Dávila e mais eu.
.jpg)
.jpg)