O derradeiro libro de Emma Olsen

[Texto lido na presentación d’O derradeiro libro de Emma Olsen, de Berta Dávila, na libraría Couceiro de Santiago, o 6 de febreiro deste ano, nun acto no que tamén interviron Anxos Sumai, Arturo Ponte e a autora]

Non podería falar desta novela co ollo desapaixonado que se lle supón a quen xulga. Eu non estou aquí para xulgar. Non sabería facelo aínda que quixese porque me decato de que me faltan boa parte das chaves compositivas que calquera narradora (ou calquera bo lector de narrativa) domina. O xusto é que fale en calidade do que son: alguén que quixo ler esta novela en canto tivo noticia de que tal novela fora escrita, cando se fallou o premio e puidemos saber que Berta creara a Emma e que Emma escribira o seu último libro.

Chamoume a atención a trama. A idea dunha escritora que, no transo de morrer, decide volver á súa vila natal para saldar contas co pasado resultábame moi atractiva. É obvio que aquí entramos no terreo das filias persoais e sobre gustos non paga a pena discutir demasiado. Hai historias que prenden con máis forza nunhas persoas ca noutras porque, en definitiva, somos nós lendo coas nosas experiencias ás costas, coas nosas motivacións e tamén coas nosas fantasmas. Non obstante, hai algúns datos que permiten obxectivar: as obras de Berta reedítanse, reciben atención por parte da crítica, tradúcense. Dávila é unha escritora exitosa e eu atreveríame a dicir que nese éxito ten algo que ver un trazo que, do meu punto vista, caracteriza a súa obra e que a falta dunha palabra mellor podería alcumar como misterio: iso enigmático do que a autora sabe dotar cada un dos seus libros. Falo de misterio e non distingo neste punto entre poesía e narrativa, moito menos entre novela ou nouvelle e relato breve, xéneros que Berta manexou e manexa – está en todo. O que descoñezo é se ese pouso de misterio ten que ver cunha técnica literaria máis ou menos traballada ou é que vai no ADN da escritora, se me permitides a pedantería, pero iso é o de menos. Está. Turra por min cando abro os seus libros e iso é o que realmente me interesa.

Sobre o xogo ficcional que esta novela propón gustaríame facer algún apuntamento. Penso na poesía, que é o ámbito onde eu me movo, e imaxínome o esforzo que supón escribir como outra con todas as consecuencias. Podo dicir que o que me impresiona neste punto non é tanto a capacidade para construír unha personaxe tan complexa como Emma, senón sobre todo a vontade de querer cederlle a voz nun terreo máis profundo ca o do punto de vista narrativo. Cederlle, dalgún xeito, a autoría. A aposta é tan arriscada como suxestiva e Berta sae vitoriosa, o que xa é dicir moito. Por outra banda, teño a impresión de que, consciente ou inconscientemente, vén de ocupar unha seara que pode dar moito cereal. Que sucede coas outras novelas de Emma, esas das que o tradutor dá noticia nas notas de rodapé? A min, particularmente, encantaríame lelas, sobre todo Dream Grass. Tamén me decato de que Dream Grass é unha obra que, mesmo que sexa na ficción, gañou un Pulitzer e debe dar moita vertixe afrontar un reto semellante. Pero aí están Wonderwald?, Men of their word, o libro de relatos Mum. A novela que hoxe se presenta podería configurar, se a autora así o quixese, o xermolo desde o cal agromasen outros resultados literarios ficcionalmente complexos, interesantes de seu. Ben sei que me estou a meter onde non me chaman, pero un pensa nas posibilidades literarias que esta liña de traballo ofrece e sente envexa sa, pero envexa ao cabo.

Durante o proceso de lectura xurdiume unha dúbida sobre a que teño pensado bastante. Que sucedería se, no canto de en Faith, a historia transcorrese, non sei, en Camelle, e Emma se chamase, por exemplo, Maruxa? Quero dicir que me cuestionei se había unha necesidade diexética de levar o relato fóra. Ollo, con isto non quero dicir que a novela galega teña que estar necesariamente ambientada en Galicia – non son eu dese criterio. A autora decidiu que fose en Norteamérica e, en principio, non hai máis que dicir. Ora ben, non creo que sexa un capricho, porque o certo é que existe unha tradición literaria asentada na cultura anglosaxona que se compón de escritoras ao máis puro estilo Emma Olsen. Mulleres que xogan a tensar as estremas entre ficción e realidade, que escriben coa memoria persoal a flor de pel. O acto de revelar unha experiencia traumática, verdadeiro resorte que dá pé á escrita desta obra, atopa acubillo na literatura de figuras como Elisabeth Bishop, Sylvia Plath ou Sharon Olds. Por esta razón, cando Berta dixo no seu blogue que creara a Emma Olsen a partir dunha fotografía de Anne Sexton, mestra do confesionalismo americano, non me estrañou en absoluto. Ese é o imaxinario que a envolve, a tradición que deu en escoller. Emma Olsen non existe fóra da literatura e talvez esa sexa unha das grandezas desta obra: poñer ao descuberto que o xogo autobiografista desta liñaxe de autoras non é máis ca outra forma de ficción.

O tempo da narración é congruente con esta aposta. O final precipítase moi rápido, os feitos que Emma quere relatar concéntranse contra as últimas dúas, tres páxinas. Dun xeito deliberadamente abrupto porque o que aquí conta, penso eu, non é tanto saber o que lle pasou a Emma, senón gozar da traxectoria que leva ata ese final. Explícao mellor ca min Rebeca Baceiredo en (repeat to fade) cando fala do erotismo polo que un texto nos pode ofrecer pracer: “non gozar coa retención e descarga do seme, desfrutar a fricción”. A fricción é clave na novela de Berta e aí caben as digresións, reflexións e inventivas, as idas e voltas do presente ao pasado, o apuntamento lúcido, a análise da contorna. Cada liña deste relato é significativa, non ten perda. Se tivese que escoller unha delas, sen dúbida quedaría con esta: a diferenza non nos vén dada, escóllese. Ser diferente é unha elección.

Emma explícao así cando fala de Clarissa:

En calquera caso somos o que inventamos sobre nós para que os demais nos vexan así. E por iso non podo dicir outra cousa de Clarissa que o que ela decidiu. Que Clarissa é a vertixe. Que Clarissa é especial, ou diferente a todos. Decidiuno como se decide tinxir o cabelo e converterse nunha loura perigosa. Decidiuno e puxo en práctica todas as estratexias necesarias para que todos nós soubésemos que ela non era igual ca o resto. Aínda que non sei exactamente en que ou por que causa, porque a diferenza non se nota igual que o cabelo osixenado, non chega facilmente para instalarse, é unha elección persoal e meditada, si, un camiño que se pode coller ou non. Pero hai que perseguila, hai que loitar por ela a risco de tornarse un enfermo, a risco de pasar a liña e non poder regresar nunca onde un estaba antes.

Recoñezo que quedei enganchado a este fragmento, que estivo aí, na miña cabeza, mentres lía o resto da novela e que, cando a acabei, pensei en El Quijote. Sei que pode soar raro, e non quero revelar ningunha parte substancial da trama porque se cadra aquí hai persoas que non leron o libro, pero si explicarme: pensei en El Quijote porque coido que o transvase, a transferencia de roles que se dá entre Alonso Quijano e Sancho, e que todos vós coñecedes, é dalgún xeito aplicable a Clarissa e a Emma. Clarissa escolle ser diferente e, en efecto, move toda a súa vida arredor desa elección, pero eu coido que fracasa. Fracasa porque acaba convertida case que nunha caricatura de si mesma, porque esa escolla a conduce a un desenlace que, dalgunha maneira, recolle algunha forma de vulgaridade – e ata aí podo ler. En todo caso, é Emma a que triunfa. É Emma, a mesma Emma que medrou á sombra de Clarissa nese xogo de simetrías, a que sae de Faith para vivir unha vida que a ningunha das dúas lles estaba reservada. A máis gris, a menos exuberante e exitosa, a que en principio non tiña intención ningunha de venderse no plano social como unha ave raris, acábao sendo. Creo que aí podemos entender que Emma executa unha sorte de vinganza, un axuste de conta, se queredes sutil, que definitivamente a humaniza. Así entendín eu o final da novela e a propia escritura da mesma: como se Emma quixese dicirlle a Clarissa que, a pesar de todo, quen o conseguiu das dúas foi ela.

Non vou dicir máis nada porque coido que talvez xa revelei demasiado tratándose da presentación dunha obra de ficción. Espero que Berta saiba desculparme, non só a berborrea, senón tamén que quixese poñerlle deberes, e que quede co importante de todo o que dixen, que é o moito que paga a pena este libro.

Grazas.

Dziękuję ci z głębi serca

Unha amizade nobre é unha obra mestra a dúo (Bourget)

Her

É unha película redonda. En todos os aspectos. As sinopses que circulan pola rede, de aparencia naïf, non lle fan xustiza. Paga moito a pena.

Claro que Spike Jonze xoga no campo da industria de Hollywood e iso debemos telo en conta. Hai liñas vermellas que non se poden cruzar. No entanto, el sitúase nunha vertente creativa sensiblemente distinta á doutros realizadores de culto norteamericanos, como Tarantino ou os irmáns Coen, sempre voltos á revisitación (máis cá transgresión) dos xéneros cinematográficos dos que en cada caso gustan. En Jonze hai un rexeitamento claro do recurso ao pastiche como ferramenta de construción artística e, polo tanto, a confianza nalgunha posibilidade de vangarda para o cine. Quedan opcións por explorar máis alá daquilo que, desta volta para a literatura, Genet alcumara como “a arte de facer o novo co vello”. Por aí falan da New Sincerity e da morte da ironía posmoderna. Pode ser. En teoría política chámaselle progreso. 

Manuel Antonio expresouno cun Máis alá! Un artista que se nega a si mesmo a posibilidade teórica de construír algo novo é, en realidade, un artista conservador.

Penso que así se deben interpretar os primeiros traballos de Jonze, especialmente Being John Makovich. Porén, se nese caso o esforzo por anovar era máis “de feitura”, estoutro é definitivamente significativo. Her é unha reflexión sobre o duelo afectivo, ben inscrito na época de relacións líquidas en que vivimos. Tamén é unha toma de partido. Unha especie de bomba no corazón da ideoloxía amorosa made in Disney. Fronte a esa rama da (bio)política da parella-para-toda-a-vida que nos anima a odiar @s nos@s ex, Spike Jonze aposta, tamén aquí, pola banda anovadora. Forma e contido camiñan de mans dadas. Hai algo que fala de visión no seu traballo.

Anda na quiniela para os Oscar e é probable que leve o de mellor guión; con algo de sorte tamén o de mellor actor para Joaquín Phoenix. Dubide que pase de aí. 

Son moitos anos de true love e esas cousas. 

http://www.youtube.com/watch?v=qkW2GmFOSOE

Dous poemas de Linda Gregg

Deixo aquí dous poemas de Linda Gregg (Suffern, USA, 1942), en versión galega de Olalla Cociña. A Gregg non lle fan falta palabras estrañas, estruturas máis ou menos anómalas con respecto á linguaxe ordinaria, para dotar os seus textos de dúas características que, ao meu ver, están no groso da mellor poesía: a visión e o misterio. Podería engadir a elegancia e daquela diría que, coa autora, o mundo semella fermoso, incluso cando doe. Graciñas, Olalla, por traernos a Gregg.  

 

 adulta

 Volvín ao país onde fun feliz
 cambiada. A paixón xa non me impón terribles esforzos.
 Pregúntome que substituirá o desexo.
 Quizais eu sexa a pantasma da miña propia vida volvendo
 aos sitios onde vivín mellor. Camiñando por acó e por aló,
 facendo sinais cando vexo algo que amei fondamente.
 Agora estou na miña casa escoitando os mouchos
 e preguntándome se pouco a pouco irei recuperando a pel.

paxaros de inverno

Dime unha adiviña, dixen, que non teña resposta.

Que nos faga abrazarnos rápido

e para sempre, como as cousas simples

que non poden medrar, que non nos cambie.

Que nos deixe quedar aquí xuntos.

Que fai do inverno unha rede? Dixeches.

Que son as árbores da morte?

Que vento sopra atravesándoo todo

cando a lúa comeza a súa fin, a súa fin?

Cantaches. E bailamos na noite baleira.

Bailando e cantando ata que os nosos corazóns incharon.

Unha entrevista de Montse Dopico para Dioivo

[Recupero a entrevista que me fixera Montse Dopico para Dioivo, a raíz da publicación de Crac. Coa desaparición do xornal, desapareceu tamén a entrevista e coido que paga a pena volvela traer aquí, polo atinado das preguntas e tamén pola foto tan bonita que me fixera para a ocasión o meu amigo David González del Riego]

-O libro parte dese primeiro poema. Que fala do poema como acto de vinganza. Do resentimento dos que "fomos castrados". Cal é o motivo dese resentimento? Cales son as violencias contra as que se rebela?

Poderiamos falar de violencias en plural pero son, ao cabo, distintas pólas dunha mesma realidade: a violencia exercida polos elementos que ostentan a hexemonía simbólica contra aqueles que non a posúen. A dinámica centro/periferia existe, e non só no plano xeográfico ou xeocultural (binomios do tipo occidental/oriental, etc.), senón tamén en experiencias coma o xénero, a raza ou a opción sexual. Tal e como eu o vexo, Crac representa un intento de colocarse, en sentido amplo, no lado feble da balanza. Nun espazo onde circulen distintos procesos identitarios vertebrados en torno á idea de subalteridade. Non son tan pretensioso como para pensar que o libro vaia cambiar as cousas, pero gústame escribir como se esa posibilidade fose real. Cando menos non ser cómplice dunha orde de cousas ilexítima e perversa.

-Desde o principio hai referencias múltiples á literatura: Astarté, Ganga.... Ao final recoñécese debedor de Jelinek, Duras, Celan e Müller. Está en parte concibido o libro como un diálogo con todos eses outros autores e autoras? Con que obxectivo?

Máis ca de diálogo, eu falaría da escolla dunha posición. O libro elixe reivindicar unha tradición que lle resulta cómoda, aquela que mellor se lle axusta.. O meu “canon occidental” non é o de Harold Bloom; é aquel onde Jelinek ou Müller teñen un papel sobranceiro. Por outra banda, os catro autores practican un tipo de discurso deliberadamente violento e excesivo que a min me interesaba cando escribía Crac porque ese era o ton que eu quería para o libro. Unha poesía dun só acto, rotunda e radical, coma unha labazada.

-Hai nos poemas cambios no xénero. Non podo evitar relacionalo coa túa concepción da literatura galega como literatura queer, e a túa reivindicación do queer como xeito de transcender o binomio de xénero masculino/feminino. É ese o sentido dese xogo?

Cando a Kurt Cobain lle preguntaban por que ás veces vestía de muller nos seus concertos, el acostumaba a responder que o facía porque dese xeito demostraba que podía ser tan feminino como quixese. Esa é a idea. Desnaturalizar o xénero. Poñer en evidencia a non correspondencia entre o sexo (biolóxico) e o rol social adscrito a ese sexo. Haberá quen me acuse de frivolidade pero, particularmente, acredito en que este tipo de estratexias son útiles para a causa do feminismo porque contribúen a mudar o imaxinario social que relega as mulleres ás marxes. Travestismo poético. Por que non? Tampouco estou a descubrir nada novo. Das cantigas de amigo a Sucios e desexados, o discurso literario galego ten transitado esas augas

-Tamén é claro o fondo social: a explotación laboral está, por exemplo, moi presente. "A clase desclasada/ colabora". (Aínda que ese poema fala dunha época histórica pasada, a Francia de Vichy). Ou o Norte/ Sur. Ou ese "A esquerda morreu. Viva a esquerda!". Cales, neste sentido, as preocupacións político-sociais túas máis inmediatas que te levaron ao poemario?

Escribín o libro moi condicionado por tentativas de revisionismo histórico emerxentes na altura. De súpeto Franco xa non era un ditador fascista, senón un patriota que salvara España da sovietización e do caos. O discurso oficial do réxime regresaba naquel momento da man de xente coma Pío Moa e iso tivo un impacto moi directo no proceso de escrita de Crac, que é, en moitos sentidos, unha homenaxe aos derrotados na guerra. Lembro que, daquela, tamén andaba moi pendente dos movementos políticos en América Latina, que para min supuñan (e supoñen) o xermolo desde o que construír a esquerda do século XXI. En Europa e no mundo.

-Non creo que sexa casualidade que fales no mesmo poemario de nazismo e de franquismo. Do Gulag, de Auswitch, de Stonewall ou de Hiroshima. Lugares do conflito, da violencia extrema. Tamén de loita: Stonewall. É unha mesma reflexión sobre o abuso de poder?

Auswitch representa o escenario onde o odio á subalteridade é levado ata as súas últimas consecuencias: a solución final, o exterminio total da diferenza. Pero Auswitch podería chamarse tamén Palestina, San Simón, Iraque. Son espazos onde iso que Paco Sampedro denominou “violencia excedente” se manifesta dun xeito tan incuestionable que nos obriga a reformularnos as ideas de límite, xustiza ou humanidade. Un golpe duro de máis como para ser asimilado sen esganarse.

-O libro ten tamén moito de reflexión sobre o desexo. Da dama mordida polo can aos poemas que lle siguen ou a imaxes como as de Indochina mon amour, a mesma Erika Kohut (A Pianista)... E creo que reivindicas o desexo libre, non amordazado pola sociedade, non sometido ás normas. É así?

Non creo que exista un desexo que estea “máis alá” do social, unha sorte de pulsión primaria que se poida canalizar sorteando os fluxos de poder que nos estruturan como suxeitos desexantes. Eses fluxos de poder existen e coido que sería inxenuo pensar que as relacións homosexuais son de seu máis “libres” ca outras. Cousa ben distinta é denunciar a homofobia, que por desgraza continúa ben enraízada na nosa sociedade e contra a cal a política ha ser de tolerancia cero.

-De igual xeito que o libro debe moito a moitas obras literarias, tamén está zarrapicado de cinema e música: o Boss, o punk, o garage.... Ata que punto o libro é debedor de todas esas influencias?

O libro tenta armar unha especie de colaxe cultural con materiais de moi diverso tipo, entre eles os tirados da música e o cinema, pero coido que os fundamentais son os literarios. É curioso, porque se fixese un rexistro do tempo que lle dedico a unha e outra cousa, cinema e música gañaríanlle en moito á literatura. Gústame ler. E leo moito. Pero interésome tamén por outras realidades. Supoño que coma todo o mundo. 

-A patria, a nación, son tamén citadas e problematizadas (as armas que se volven contra un...). En que sentido?

Repéleme esa idea de “nación obxectiva” que asoma en certos estratos do nacionalismo galego. Recoñezo que en Galicia sobran elementos para pronunciármonos nese sentido pero máis ca insistir nas especificidades, eu prefiro falar de vontades colectivas. Non somos un país soamente por posuírmos unha lingua e cultura de noso, senón sobre todo porque temos vontade de selo. Quero crer que non existe un manual establecido de como sermos galegos. Do que se trata é de construílo.

-A memoria da "tribo" (imaxe varias veces repetida), é tamén reivindicada, por se á xente nova se lle ocorre esquecer. "Hiroshima tamén eu", dis. Canto ten o poemario de reivindicación desa memoria?

O libro está cosido con retallos de memoria e esa memoria é sobre todo colectiva. Continuamos sendo seres esencialmente comunitarios e coido que os anos que nos queden de hexemonía liberal non conseguirán convencerme do contrario.

Lázaro Louzao e Crac

O amigo Lázaro Louzao, artista galego afincado en Bilbao, prepara un proxecto audiovisual a partir dos textos de Crac, dos que podedes ver un avance na ligazón que deixo abaixo. Nada pode facer máis feliz a un escritor ca que os seus textos poñan a traballar a cerebros con talento. Son afortunado e feliz. 

http://www.youtube.com/watch?v=b-VmhTIpA7M&feature=youtu.be

"porque eles xa contemplaban este ceo nocturno"

Discurso de recepción do Premio Pérez Parallé de poesía 2013

Saúdos cordiais a todos os presentes.

Ao occidente da Provenza francesa, perto de Marsella, elévase un pregue calcáreo duns mil metros de altura sobre o nivel oceánico chamado Monte da Santa Vitoria. Domina unha ampla paisaxe para o sur e estremos da súa extensión. Hoxe en día a autoestrada que atravesa a rexión produce un efecto cinematográfico de travelling na visión de tal monumento natural. Paul Cézanne, pintor nado na Provenza, traballou ao longo da súa vida coa visión dese promontorio alpino dunha cor cinsenta, por veces branca. Podo, podemos, contemplar o seu despregue de sentido nunha postal. Unha fotografía recolle o mais inmediato presente de algo, no entanto, eterno. Puidemos vela e asombrounos o seu fenómeno. Xurdiu na paisaxe camiño do aeroporto de Marsella. Camiño da India.

A miña vontade é este lugar desde onde escribo, mentres escoito unha voz en lingua árabe clamando unha verdade sen maior representación que a palabra mesma; o lugar onde esta ten lugar e pode dar lugar. A miña vontade, sen desexalo, e desculparán a miña ausencia, lévame a cumprir co poema como evento na voz de Alicia Fernández. Levo anos xogando coa miña propia desaparición. Do que se trata é do poema e a relación cun saber humano.

Días antes de coñecer e recoñecerme gañador deste premio xa instituído en obras e autores que gardo presentes e que demostran o seu creto, atravesaba bosques ocupados por plantacións de café nunha outra paisaxe ou territorio. Tratábase da primeira plantación de café que podía observar e á miña vista, como por efecto dun desvelamento da vexetación, apareceu ou aparecín ante o monte Mullayangiri. Aparecín eu; aínda que un pregamento de materiais sedimentarios non poida dar conta de min, para iso está a linguaxe, para dar voz ao inmemorial. Mais o monte Mullayangiri nin aparece nin comparece. A miña presenza bórrase para dar lugar a unha simple recepción da luz polos sentidos. Un verde que se deita do esmeralda ao ton da vile, esborrallado pola néboa. Así acontecía cada mañá o monte da Santa Vitoria ante a presenza do pintor postimpresionista. Cézanne pretendía unha linguaxe da luz, o seu acontecer singular sen atender realmente a unha lei propia ao obxecto e anterior. A luz estimula, para o artista, unha arquitectura irreparábel por singular, e deste xeito, inmediatamente ruinosa. O século XX deparaba grandes acontecementos como a visión da Santa Vitoria.

Mais todos nós, no século XXI, é posíbel sermos parte dunha ruína anterior que xoga como representación do acontecer dun sistema ou estrutura en crise. O xardín estabeleceu unha orde a unha natureza ocupada pola emerxencia das ciencias naturais. E este xeneralizouse como unha lóxica estética. Os poemas que teño por honra presentar este día grazas á valoración dun xurado que me acolle como igual, son produto dun saber que se garda na miña historicidade mais que eclosionan no espazo como eventos nun xardín, ordenación do que se trata por natural. Así, creo, debe ser tomado o noso tempo, como unha oportunidade para a nova orde ocupándonos dos acontecementos que poden liberar a nosa sociedade.

Os meus mellores desexos para todos. Agardo que desfrutedes desta xornada en Fene.

Francisco Cortegoso

http://premioperezparalle.blogaliza.org/2013/11/18/entrega-do-xxvi-premio-perez-paralle/